Tuổi hai mươi hóa thành bất tử
Những năm tháng sống, chiến đấu nơi bến phà Long Đại luôn là phần ký ức không thể nào quên với cựu TNXP Nguyễn Văn Tự (xã Vũ Ninh, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, nay là xã Vũ Quý, tỉnh Hưng Yên). Năm nay đã gần 80 tuổi, ông vẫn luôn cẩn thận gìn giữ từng tấm ảnh, từng trang tư liệu về Đại đội C130 như những báu vật của cuộc đời mình. Mỗi lần lật giở cuốn album đã ngả màu thời gian, ông như được trở về những năm tháng hào hùng “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai”.
55 năm trước, tháng 4/1971, chàng trai Nguyễn Văn Tự cùng 134 thanh niên quê huyện Kiến Xương hăng hái lên đường theo tiếng gọi của Tổ quốc. Sau khi tập trung tại Nam Định, họ hành quân bằng đường bộ vào Quảng Bình - nơi được xem là một trong những chiến trường ác liệt nhất lúc bấy giờ. Ông Tự và các đồng đội được biên chế về Đại đội C130, Tiểu đoàn 2, Sư đoàn 571, Đoàn 559 (Binh đoàn Trường Sơn), làm nhiệm vụ mở đường, bảo đảm giao thông trên tuyến đường Trường Sơn.
Long Đại nằm trên tuyến đường 15 - con đường huyết mạch nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam. Đây là điểm vượt sông đặc biệt quan trọng trước khi lương thực, vũ khí, khí tài và lực lượng ta được tiếp tục vận chuyển theo hệ thống đường Trường Sơn vào các chiến trường. Xác định đây là mục tiêu chiến lược, Mỹ huy động lực lượng tập trung đánh phá. Hàng vạn tấn bom cùng hàng nghìn quả đạn pháo liên tiếp trút xuống khúc sông nhỏ, biến Long Đại thành một trong những “tọa độ lửa” ác liệt nhất trên dải đất Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị). Mặt đất bị cày xới ngày đêm, hố bom nối tiếp hố bom, khói lửa chưa kịp tan thì những đợt không kích mới đã ập đến.
Để giảm tổn thất và bảo đảm tuyến giao thông chi viện huyết mạch, đầu năm 1971, bến phà Long Đại được chia thành hai nhánh gồm phà I gần cầu và phà II cách khoảng 500m về phía hạ lưu. Tháng 6/1972, sau khi 1 đại đội TNXP tỉnh Nghệ An bị tổn thất nặng nề sau trận bom rải thảm của địch, những chàng trai, cô gái Đại đội C130 được điều động từ đường 10 vào thay thế, giữ mạch chi viện. Với tinh thần “Sống bám cầu, bám đường - Chết kiên cường, dũng cảm”, mỗi trận bom vừa ngớt, bất chấp khói bụi còn mù mịt, những chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi Đại đội C130 lại từ hầm trú ẩn lao ngay ra mặt đường, quyết tâm thông đường, thông xe, giữ vững huyết mạch giao thông.
Ký ức đau thương nhất với cựu TNXP Nguyễn Văn Tự là ngày 19/9/1972. Khi ông đang cùng đồng đội đang vận chuyển lương thực, hàng hóa tại bờ Bắc bến phà II Long Đại thì không quân Mỹ bất ngờ trút bom đánh tọa độ. “Tôi đang đẩy hàng qua sông thì nghe một tiếng nổ long trời. Khói đen cuồn cuộn bốc lên, cả dòng sông như rung chuyển. Khi tỉnh lại, tôi mới biết mình bị một mảnh sắt găm vào đầu” - ông nhớ lại.
“Ngay trên dòng Long Đại hôm ấy, 3 đồng đội là anh Trương Thế Hưng (quê xã An Bình), anh Vũ Văn Kiêm (xã Quốc Tuấn) và anh Vũ Văn Nam (xã Nam Bình) đã anh dũng hy sinh. Sức công phá của bom khiến thân thể các anh không còn nguyên vẹn, máu hòa vào dòng nước đang cuộn chảy... Ở trên bờ, hầm trú ẩn của các TNXP cũng bị bom đánh trúng, 12 TNXP Đại đội C130 mãi mãi nằm lại, có người chưa kịp gặp mặt đứa con thơ nơi quê nhà, có người còn dang dở lá thư viết gửi người yêu...” - ông Tự nghẹn ngào.
Nỗi đau chưa kịp nguôi, ngày 23/9/1972 thêm một trận bom nữa khiến TNXP Trần Mạnh Hà (quê xã Thanh Tân) hy sinh. Chỉ trong 4 ngày, tại “tọa độ lửa” bến phà Long Đại, Đại đội C130 đã mất đi 16 TNXP cùng quê Kiến Xương (gồm 7 nữ và 9 nam). Người nhiều tuổi nhất hy sinh khi 35 tuổi; người trẻ nhất mới tròn 17...
Sau hơn nửa thế kỷ, khi nhắc lại câu chuyện bi tráng ngày 19/9/1972, cựu TNXP Đại đội C130 Vũ Văn Thiện vẫn không giấu được những giọt nước mắt. Ông nhớ như in thời khắc sau trận bom, trước mắt những người còn sống chỉ còn là bãi đất tan hoang: “Không ai bảo ai, những người sống sót lập tức lao đi tìm đồng đội. Người dùng xẻng, người dùng cuốc, người không có gì thì dùng chính đôi bàn tay trần cào từng lớp đất. Bàn tay rớm máu nhưng không ai dừng lại bởi chúng tôi chỉ có mong muốn duy nhất là tìm được đồng đội. Tôi nhớ nhất là khi đến cửa hầm chữ A, thấy chị Ngô Thị Đông, người xã Nam Bình nằm đó. Mái tóc dài vẫn còn bê bết máu...”.
Chính tay ông Thiện đã đưa người nữ đồng đội cùng quê về nơi tập kết. Rồi từng người, từng người nữa được đưa về. Mười hai thi thể... Không ai cầm được nước mắt. Bao đau đớn, tiếc thương, tiếng khóc hòa cùng tiếng sóng, lan đi giữa không gian còn đặc quánh khói bom quân thù.
Ngày hôm sau, ông Thiện tiếp tục cùng đồng đội dọc theo dòng Long Đại tìm kiếm 3 người hy sinh dưới sông là Trương Thế Hưng, Vũ Văn Kiêm và Vũ Văn Nam. Dù hy vọng tìm thấy là mong manh nhưng họ không từ bỏ. Ông Thiện chia sẻ: “Chúng tôi chỉ mong đưa được các anh về nằm cạnh đồng đội, như khi còn sống luôn sát cánh bên nhau...”.
Giữ mãi ngọn lửa tri ân
Sau 50 năm đất nước hòa bình, dòng Long Đại hôm nay vẫn lặng lẽ chảy như hơn nửa thế kỷ trước. Không còn tiếng bom rơi, đạn nổ, chỉ còn những bước chân trở về, nén tâm nhang và lòng biết ơn của các thế hệ dành cho 16 TNXP đã hóa thành bất tử. Tri ân những cống hiến của Đại đội C130 năm xưa, năm 2012, công trình Nhà bia tưởng niệm tại Long Đại được xây dựng, sau đó tiếp tục được tôn tạo.
Trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 53 năm ngày hy sinh của 16 TNXP Đại đội C130, ngày 18 - 19/9/2025, tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia và khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử bến phà II Long Đại. Điểm nhấn đặc biệt tại Khu tưởng niệm là biểu tượng 16 bông lúa cao 16m kết với nhau thành một bó lúa vươn lên bầu trời, đặt trên khối bệ hình ngôi sao với từng tấm bia khắc rõ chân dung các anh, các chị, tạo nên hình ảnh thiêng liêng và xúc động về 16 TNXP Đại đội C130 đã anh dũng hy sinh tháng 9/1972.
Không chỉ vậy, những kỷ vật, câu chuyện về 16 liệt sĩ TNXP được lưu giữ cẩn thận trong không gian trưng bày số hóa bên dòng song Long Đại luôn khiến bất kỳ ai khi đến đây đều xúc động. Với sa bàn 3D Mapping, hệ thống màn hình cảm ứng, dữ liệu số và mã QR tái hiện sinh động bến phà trong những năm tháng ác liệt, đồng thời mở ra kho tư liệu gồm hình ảnh, hiện vật và lời kể của các cựu TNXP, giúp người dân, du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử bằng những hình thức trực quan hơn.
Với đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026), Đoàn đại biểu tỉnh Hưng Yên do đồng chí Phạm Quang Ngọc, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy làm Trưởng đoàn đã đến dâng hương tại Khu tưởng niệm nơi hy sinh của 16 TNXP ở bến phà II Long Đại. Những bông cúc trắng được thả xuống dòng sông như lời tri ân sâu sắc gửi đến những người đã nằm lại “tọa độ lửa”. Theo đồng chí Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên, sự hy sinh của 16 TNXP Đại đội C130 là dấu son bi tráng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước; là biểu tượng bất diệt của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, mãi khắc ghi trong lịch sử dân tộc.
Hơn nửa thế kỷ đã qua, vết thương chiến tranh dần được xoa dịu, Long Đại hôm nay đã mang trên mình sức sống mới song chứng tích về sự khốc liệt của chiến tranh và sự hy sinh anh dũng của thế hệ đi trước sẽ không bao giờ bị lãng quên. Nơi đây sẽ mãi là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng, bồi đắp lòng yêu nước, khát vọng cống hiến cho các thế hệ hôm nay và mai.
Nguồn: baohungyen.vn