Cảnh quan đền Phượng Hoàng, xã Tiên Tiến.

Tương truyền, ngôi đền được xây dựng để thờ bà Cúc Hoa, người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, vượt qua mọi định kiến khắt khe của xã hội từ bỏ vinh hoa phú quý để kết duyên với chàng trai nghèo hiếu học Tống Trân. Cúc Hoa không chỉ vun vén, chăm lo gia đình, bà còn nuôi chồng ăn học, giúp Tống Trân thi đỗ Trạng nguyên. Xa chồng 10 năm, bà vẫn giữ tấm lòng sắt son thuỷ chung, hiếu thảo chăm sóc mẹ chồng, trở thành tấm gương sáng cho các thế hệ phụ nữ Việt Nam noi theo. Sau khi bà qua đời, người dân đã dựng đền thờ ngay trên nền ngôi nhà cũ nơi bà từng sinh sống, thể hiện lòng biết ơn và sự tôn kính đối với một người phụ nữ mang đức hạnh mẫu mực.

Đền được khởi dựng từ sớm, quy mô kiến trúc ban đầu khá bề thế và đẹp song qua thời gian, ngôi đền đã bị hư hỏng. Nhân dân công đức phục dựng lại với kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm: 5 gian Tiền tế, 3 gian Trung từ và 1 gian Hậu cung. Trước tòa tiền tế được đắp nổi cảnh tứ quý rất hài hòa. Cửa chính được làm theo kiểu “Thượng song hạ bản” với các hoa văn tỉ mỉ, thể hiện sự khéo léo của nghệ nhân xưa. Các hàng kèo hiên được chạm hoa dây mềm mại, kết hợp với kiến trúc chồng rường đấu sen đặc trưng thời Nguyễn, tạo nên vẻ đẹp mát mẻ, trang nghiêm và giàu bản sắc dân tộc. Phần trung tâm tòa tiền tế bài trí ban thờ, hai bên là 2 hàng câu đối ca ngợi đức hạnh của bà Cúc Hoa và bức đại tự sơn son thếp vàng khắc ba chữ “Trí Tài Khôn” - tôn vinh tài trí và nhân phẩm cao đẹp của bà. Bên phải là phiến đá cổ ghi công đức những người đóng góp tu bổ đền. Tại tòa Trung từ, gian chính diện được đặt một khám thờ lớn, hai bên đặt ngai thờ Đức ông và Thành Hoàng. Ở giữa tòa Trung từ, bên trên có treo bức đại từ với 3 chữ “Cốt chính từ”, bên dưới là  phần mộ của bà Cúc Hoa. Đây trở thành nơi linh thiêng nhất của ngôi đền. Phần Hậu cung được tạo dựng với kiến trúc theo kiểu mái chồng diêm với bốn đầu đao cong thanh thoát. Hai đầu kìm ngậm đường bờ nóc, phần cổ diêm tạo hàng song gỗ, những tia nắng mặt trời xuyên qua đây tạo nên ánh sáng tự nhiên cho hậu cung. Đây là một điểm khác biệt, nét độc đáo hiếm thấy của đền Phượng Hoàng so với các công trình tín ngưỡng khác. Nơi đây đặt ngai và tượng thờ bà Cúc Hoa. Pho tượng được làm bằng gỗ với khuôn mặt hiền từ, phúc hậu.

Cửa chính đền Phượng Hoàng được chạm khắc tỉ mỉ với nhiều hoa văn đặc sắc.

Ngoài ra, trong khuôn viên đền còn có nhà Mẫu. Các hạng mục của đền còn tương đối đồng bộ và vững chắc, mang đậm kiến trúc thời Nguyễn. Đền có quy mô không đồ sộ nhưng từ tổng thể kiến trúc đến cách bài trí đồ thờ tự tạo nên vẻ đẹp linh thiêng và thành kính. Hiện nay, đền còn lưu giữ một số hiện vật như: Câu đối, đại tự, khám thờ, chuông đồng, kiệu long đình... vẫn được bảo tồn cẩn thận.

Lễ hội truyền thống đền Phượng Hoàng được tổ chức hằng năm từ ngày mồng 1 đến ngày mồng 4 tháng 3 âm lịch. Đây là dịp để Nhân dân địa phương tưởng nhớ công lao, đức hạnh của bà Cúc Hoa. Lễ hội diễn ra với nhiều nghi thức và hoạt động đặc sắc như: Lễ dâng hương; lễ tế; thả hoa đăng; các trò chơi dân gian bắt chạch trong chum, thi bắt lợn, thi sàng gạo, thi tát nước gàu dây... cùng các hoạt động thể dục thể thao, giao lưu văn nghệ, hát quan họ trên sông... tạo nên không khí mang đậm bản sắc văn hóa bản địa. Năm 2025, lễ hội đền Phượng Hoàng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhằm ghi nhận giá trị văn hóa bền vững của lễ hội truyền thống nơi đây.

Đến với đền Phượng Hoàng, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng, tìm hiểu một di tích mang giá trị văn hóa tiêu biểu của tỉnh mà còn có cơ hội hiểu rõ hơn về cuộc đời bà Cúc Hoa - người đã để lại cho đời một tấm gương sáng về công - dung - ngôn - hạnh của người phụ nữ Việt Nam. Dù trải qua bao biến cố của lịch sử, ngôi đền và đức hạnh của bà vẫn mãi là niềm tự hào của người dân nơi đây.

Không chỉ mang vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, đền Phượng Hoàng còn là nơi bồi đắp truyền thống, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Câu chuyện về sự thủy chung, đức hy sinh và vẻ đẹp phẩm hạnh của người phụ nữ Việt Nam được gửi gắm qua hình tượng bà Cúc Hoa trở thành bài học sống động giữa đời thường. Trong làn gió xuân mát lành, tiếng trống hội vang lên hòa cùng câu quan họ mềm mại trên dòng nước, đền Phượng Hoàng như khoác lên mình sức sống mới nhưng vẫn giữ trọn nét cổ kính, thiêng liêng, tiếp tục khẳng định giá trị văn hóa lâu bền, trở thành điểm hẹn tinh thần của người dân và du khách, nơi lưu giữ vẻ đẹp và hồn cốt Việt được trao truyền qua bao thế hệ.

Nguồn:baohungyen.vn