Rối nước Nguyên Xá được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Gắn bó với rối nước hơn nửa thế kỷ, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy, Trưởng phường rối nước Nguyên Xá luôn dành trọn đam mê, tâm huyết cho loại hình nghệ thuật độc đáo này của địa phương. Từ những ngày còn theo các bậc tiền bối học cách làm, cách điều khiển con rối đến khi trở thành “đầu tàu” của phường rối, ông đều dồn hết tâm lực vào từng động tác, từng tích trò để cống hiến cho khán giả những màn rối hấp dẫn nhất. Với ông, rối nước không chỉ là nghề mà còn là mạch nguồn văn hóa cần được giữ gìn, phát huy và trao truyền cho muôn đời sau. Nghệ nhân Nguyễn Đình Bẩy cho biết: “Nghe các cụ kể thì rối nước đã xuất hiện ở Nguyên Xá khoảng 700 năm. Qua bao khó khăn, thăng trầm, phường rối nước Nguyên Xá vẫn trụ vững và khẳng định vị thế trong số ít phường rối nước dân gian của cả nước, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”. Câu nói quen thuộc “Nghe tiếng trống rối, cơm sôi cũng bỏ” phần nào nói lên sức hấp dẫn của loại hình nghệ thuật này. Hiện nay, phường rối nước Nguyên Xá có 20 nghệ nhân, từ 16 - 80 tuổi, vừa tham gia biểu diễn vừa tự đảm nhiệm mọi công đoạn, từ làm quân rối, chuẩn bị đạo cụ đến tổ chức diễn. Em Nguyễn Tường Văn, học sinh lớp 10, Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Đông Hưng chia sẻ: Khi còn nhỏ được ông dẫn đi xem múa rối em đã bị cuốn vào các tích trò dân gian. Hằng ngày sau khi tan học, em thường đến phường rối nhờ các ông, các bác chỉ dạy làm con rối và học cách điều khiển con rối diễn các tích trò đơn giản rồi tới khó. Không chỉ thỏa đam mê mà em muốn góp phần lưu giữ nghệ thuật truyền thống của quê hương.

Phường rối nước Nguyên Xá  đang lưu giữ trên 20 tích trò cổ, chủ yếu diễn cảnh sản xuất nông nghiệp, trò chơi ở lễ hội, nghi lễ tín ngưỡng và trích đoạn chèo cổ. Điều đặc biệt nhất làm nên thương hiệu rối nước Nguyên Xá chính là kỹ thuật điều khiển quân rối bằng hệ thống dây giấu dưới nước, hoàn toàn không sử dụng sào như nhiều nơi khác. Nghệ nhân phải đứng dưới nước sâu, dùng những sợi dây dài để tạo các vòng chuyển động cực kỳ phức tạp, là bí quyết lưu truyền từ nhiều đời nghệ nhân. Một điểm độc đáo khác là mọi buổi diễn đều sử dụng nhạc sống, tạo sự hòa quyện sinh động giữa âm nhạc và sự chuyển động của quân rối. “Làm nghề này mà tính kinh tế thì khó theo được. Nhưng cái lãi lớn nhất là niềm vui, tinh thần. Còn đủ sức khỏe là tôi còn diễn. Mỗi lần nhìn con rối cử động trước ánh mắt háo hức của khán giả, tôi lại thấy mình trẻ lại. Có nhà thủy đình mới này, chúng tôi phấn khởi lắm, càng phải cố gắng hơn để bảo tồn di sản mà cha ông để lại” - Nghệ nhân Ưu tú Vũ Ngọc Khanh, phường rối nước Nguyên Xá tâm sự.

Buổi biểu diễn nào của phường rối nước Nguyên Xá cũng thu hút đông đảo khán giả đủ lứa tuổi đến xem.

Ngay từ những ngày đầu xuân năm 2026, trong không gian nhà thủy đình mới được nâng cấp, tu sửa, tiếng trống rối lại rộn ràng vang lên, đón du khách thập phương tìm về với nghệ thuật truyền thống. Thầy giáo Nguyễn Trường Sinh, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Tân Phong (phường Thái Bình) chia sẻ: “Nhân dịp đầu xuân, nhà trường đã tổ chức cho trên 450 giáo viên và học sinh đến xem múa rối nước tại nhà thủy đình (xã Đông Hưng). Tất cả giáo viên và học sinh đều hào hứng, thích thú xem hàng chục tích trò vui nhộn, ý nghĩa. Chương trình được tổ chức với mong muốn cho học sinh trải nghiệm, tìm hiểu, thưởng thức về loại hình văn hóa dân gian múa rối nước truyền thống độc đáo của tỉnh”. Mỗi năm, phường rối nước Nguyên Xá thực hiện hơn 40 buổi biểu diễn tại nhà thủy đình và hàng chục buổi lưu diễn trong và ngoài tỉnh, đều được khán giả nồng nhiệt đón xem.

Cảnh sinh hoạt nông thôn xưa và sản xuất nông nghiệp được các nghệ nhân diễn lại bằng các con rối.

Đầu xuân, về với rối nước Nguyên Xá để thấy vẫn còn đó những giá trị văn hóa truyền thống đang được nâng niu, gìn giữ. Và chừng nào còn khán giả, còn tiếng trống hội vang lên thì nghệ thuật múa rối nước vẫn sẽ tiếp tục được trao truyền cho mai sau.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy, Trưởng phường rối nước Nguyên Xá kiểm tra các con rối.

Nguồn:baohungyen.vn