Giờ học của học sinh lớp 10 Trường trung học phổ thông Trương Định, Hà Nội. (Ảnh: QUANG THÁI)

Phổ cập giáo dục bắt buộc

Từ năm 1991, cả nước bắt đầu triển khai phổ cập giáo dục tiểu học, đến năm 2000, Việt Nam đã hoàn thành phổ cập tiểu học và xóa mù chữ. Ngay sau đó, năm 2001, công tác phổ cập giáo dục tiếp tục chuyển sang phổ cập trung học cơ sở, đến năm 2010, mục tiêu này đã được hoàn thành trên phạm vi toàn quốc.

Tính đến năm học 2024-2025, tất cả các tỉnh, thành phố trên cả nước đều duy trì và đạt chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học và trung học cơ sở ở mức độ 2 và 3; tỷ lệ học sinh đi học đúng độ tuổi đạt hơn 97% ở cả hai cấp học; tỷ lệ hoàn thành chương trình học đạt hơn 99%. Qua đó, khẳng định Việt Nam đã đạt được thành tựu quan trọng trong phổ cập giáo dục ở giai đoạn giáo dục cơ bản, bảo đảm quyền được học tập cho đại đa số trẻ em và tạo nền tảng nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Phổ cập tiểu học và trung học cơ sở mang những đặc trưng riêng của giai đoạn giáo dục cơ bản kéo dài 9 năm, với mục tiêu trang bị kiến thức và kỹ năng nền tảng một cách toàn diện. Học sinh được học cùng một chương trình thống nhất, vận hành theo mô hình học tập mang tính “tuyến tính”: Hoàn thành chương trình tiểu học tiếp tục học lên trung học cơ sở và sau 4 năm đều được cấp giấy chứng nhận hoàn thành giai đoạn giáo dục cơ bản. Tuy nhiên, khi chuyển sang mục tiêu phổ cập trung học phổ thông, cách tiếp cận cần có sự thay đổi căn bản. Đây không còn là phổ cập theo nghĩa “đồng đều chương trình”, mà là phổ cập cơ hội học tập cho tất cả trẻ em trong độ tuổi 14-15, phù hợp năng lực, nhu cầu và định hướng phát triển đa dạng của người học.

Nhằm cụ thể hóa chủ trương này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 522/QĐ-TTg ngày 14/5/2018 phê duyệt Đề án “Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018-2025”, với mục tiêu đẩy mạnh công tác phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông vào các trình độ giáo dục nghề nghiệp. Trong đó, mục tiêu cụ thể được xác định là ít nhất 40% số học sinh hoàn thành chương trình trung học cơ sở tiếp tục học trung học nghề.

Tuy nhiên, đến cuối năm 2025, kết quả tổng kết cho thấy công tác phân luồng học sinh chưa đạt mục tiêu đề ra, thậm chí tỷ lệ thực hiện còn rất thấp. Trên phạm vi cả nước, chưa đến 10% số học sinh sau khi tốt nghiệp lớp 9 lựa chọn theo học trung học nghề. Phần lớn học sinh vẫn tập trung vào học trung học phổ thông, với khoảng 60 đến 80% vào các trường công lập, 20 đến 30% còn lại theo học tại các trường tư thục hoặc các trung tâm giáo dục thường xuyên.

Có thể khẳng định, mục tiêu của Đề án “Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018-2025” là đúng đắn và phù hợp với xu thế phát triển giáo dục của các quốc gia tiên tiến, song quá trình triển khai phân luồng giáo dục đang gặp nhiều thách thức. Tâm lý chuộng bằng cấp đại học còn phổ biến; nhiều gia đình coi học nghề sớm là thua kém bạn bè và ít cơ hội phát triển cho tương lai. Bên cạnh đó, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu về cơ sở vật chất; đội ngũ giáo viên thiếu đồng bộ, chất lượng chưa cao; hoạt động đào tạo còn mang tính đơn lẻ...

Giáo dục hướng nghiệp cần xuất phát từ sự tự nguyện của người học, dựa trên việc đánh giá khách quan năng lực, sở thích và nguyện vọng. Tuy nhiên, nếu quá trông chờ vào yếu tố tự nguyện thì hầu như không có học sinh nào chủ động lựa chọn con đường học nghề sau khi hoàn thành lớp 9. Vì vậy, rất cần có những chính sách và cơ sở pháp lý phù hợp, đồng bộ nhằm điều chỉnh và định hướng người học. Các biện pháp phân luồng và hướng nghiệp cần được cụ thể hóa, rõ ràng và khả thi, tránh tình trạng hình thức.

Đạt mục tiêu "kép" trong đổi mới giáo dục

Triển khai phổ cập trung học phổ thông được xem là đạt mục tiêu “kép” trong thực hiện Quyết định số 522/QĐ-TTg. Khác với phổ cập tiểu học và trung học cơ sở, phổ cập trung học phổ thông không thể yêu cầu tất cả học sinh đi theo cùng một con đường học tập. Sau độ tuổi 14-15, cần mở ra nhiều lộ trình giáo dục khác nhau, bảo đảm tất cả thanh thiếu niên đều có vị trí phù hợp trong hệ thống giáo dục quốc dân - đó chính là bản chất của phổ cập trung học phổ thông.

Trước hết, tập trung phát triển hệ thống các cơ sở giáo dục nghề nghiệp; sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở hiện có theo hướng tinh gọn, hiệu quả, đạt chuẩn; lựa chọn đầu tư nâng cấp các cơ sở hoạt động tốt, ưu tiên đầu tư hiện đại cho một số trường cao đẳng chất lượng cao đạt chuẩn quốc tế; đồng thời đẩy mạnh phân cấp quản lý các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cho chính quyền địa phương.

Tiếp theo, cần xem xét sửa đổi, bổ sung Điều 28 của Luật Giáo dục theo hướng quy định cấp trung học phổ thông gồm hai bậc học: Bậc trung học theo hướng học thuật, dành cho học sinh có năng lực học tập vượt trội và có nguyện vọng tiếp tục học lên đại học với quy mô dự kiến không chiếm đa số tuyệt đối, khoảng 30 đến 45% học sinh trung học phổ thông; bậc trung học theo hướng nghề nghiệp, dành cho học sinh không phù hợp với định hướng học thuật, có nhu cầu kết hợp học văn hóa với định hướng nghề và tham gia thị trường lao động sớm; đây là bậc học liên thông, cho phép học sinh tiếp tục học lên cao đẳng nghề hoặc đại học nghề. Mô hình này tích hợp giáo dục văn hóa phổ thông với đào tạo nghề chuyên sâu, đồng thời cho phép liên thông lên các bậc học cao hơn.

Phổ cập giáo dục cho lứa tuổi 14-15 thường hướng tới hai mục tiêu song song, bình đẳng và tương đương: Phổ cập kiến thức văn hóa và phổ cập kỹ năng nghề.

Nếu các giải pháp nêu trên được triển khai đồng bộ, chúng ta không chỉ triển khai thành công chủ trương phổ cập trung học phổ thông mà còn hoàn thành mục tiêu của Quyết định số 522/QĐ-TTg, qua đó đạt được mục tiêu “kép” trong đổi mới giáo dục.