Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, biển đảo luôn giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Trên hành trình khẳng định và bảo vệ chủ quyền thiêng liêng ấy, Hải đội Hoàng Sa đã trở thành một dấu ấn lịch sử sâu đậm, minh chứng hùng hồn cho quá trình Việt Nam xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.
Các tấm bản đồ cổ tại Nhà trưng bày Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải khẳng định chủ quyền 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là của Việt Nam.
Theo các tư liệu lịch sử chính thống, từ khoảng thế kỷ XVII, dưới thời các chúa Nguyễn, Hải đội Hoàng Sa được thành lập, chủ yếu gồm những dân binh làng An Vĩnh, An Hải (nay thuộc Đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi). Hải đội Hoàng Sa còn được giao nhiệm vụ kiêm quản đội Bắc Hải, một tổ chức được lập ra muộn hơn để thực hiện nhiệm vụ cắm mốc, dựng bia chủ quyền, khai thác sản vật trên khu vực quần đảo Trường Sa nên Hải đội Hoàng Sa còn được gọi là Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải. Đồng chí Đặng Kim Đồng, chuyên viên Trung tâm Truyền thông Văn hóa thể thao Đặc khu Lý Sơn chia sẻ: Hằng năm, vào khoảng tháng Ba âm lịch, Hải đội Hoàng Sa nhận lệnh triều đình, mang theo lương thực, khí giới, thuyền bè ra quần đảo Hoàng Sa để thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng như thu lượm hải vật, trục vớt của cải từ các tàu đắm, đo đạc hải trình, dựng mốc, cắm bia, lập bản đồ và tuần tra, bảo vệ vùng biển, đảo. Các chuyến đi của Hải đội Hoàng Sa thường kéo dài nhiều tháng, trên những chiếc thuyền nhỏ, thô sơ, đối mặt với sóng to, gió lớn và hiểm nguy khôn lường. Nhiều người ra đi mà không có ngày trở về, thân xác hòa vào biển cả mênh mông. Chính vì vậy, trước mỗi chuyến hải trình, các binh phu Hoàng Sa thường làm lễ “khao lề thế lính Hoàng Sa”, một nghi lễ tâm linh đặc biệt, vừa là lời tiễn biệt, vừa thể hiện tinh thần sẵn sàng hy sinh vì non sông, đất nước. Cư dân Lý Sơn vẫn còn truyền nhau câu ca: “Hoàng Sa trời nước mênh mông. Người đi thì có mà không thấy về”, hay “Hoàng Sa mây nước bốn bề. Tháng Hai khao lề thế lính Hoàng Sa”.
Cuối tháng 1/2026, phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Hưng Yên có dịp cùng đoàn công tác của Bộ Tư lệnh Vùng 3 Hải quân ra thăm, chúc Tết tại Đặc khu Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi). Được nghe câu chuyện về Hải đội Hoàng Sa, chúng tôi không khỏi nghẹn ngào. Biển cả mênh mông, sóng gió dữ dội, bão tố bất thường, trong khi phương tiện đi lại thô sơ, lương thực hạn chế, mỗi người lính Hoàng Sa trước lúc lên đường đều chuẩn bị sẵn “tấm thẻ bài” bằng tre, ghi tên tuổi, quê quán, để nếu chẳng may bỏ mình giữa biển khơi, người đời sau còn biết họ là ai, đến từ đâu. Chỉ riêng chi tiết ấy thôi cũng đủ khiến người nghe lặng đi vì xúc động. Đó là sự hy sinh thầm lặng nhưng vô cùng lớn lao, là tinh thần đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên sinh mệnh cá nhân.
Nhà báo Đoàn Trọng Vinh, Báo và Phát thanh, Truyền hình Sơn La chia sẻ: Câu chuyện về Hải đội Hoàng Sa không mang dáng dấp của những trận đánh oanh liệt nhưng lại thấm đẫm ý chí bảo vệ chủ quyền quốc gia. Chủ quyền biển, đảo của Việt Nam đã được xác lập và gìn giữ từ rất sớm, bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu xương của biết bao thế hệ cha ông. Điều đó khiến tôi càng thấm thía rằng, chủ quyền không phải là khái niệm trừu tượng, mà là kết tinh của lịch sử, của sự hy sinh bền bỉ qua nhiều thế kỷ. Nhà báo Thanh Trà, Báo Nhân Dân tâm sự:
Lắng nghe câu chuyện ấy, tôi cảm nhận rõ nét phẩm chất con người Việt Nam, đó là sự kiên cường, dũng cảm, trung nghĩa và giàu lòng yêu nước. Những người lính Hoàng Sa năm xưa phần lớn chỉ là ngư dân bình dị, quen với lưới chài. Thế nhưng khi Tổ quốc cần, họ sẵn sàng gác lại cuộc sống đời thường, chấp nhận hiểm nguy để hoàn thành sứ mệnh thiêng liêng. Chính những con người bình thường ấy đã làm nên những trang sử phi thường, bền vững cùng thời gian.
Tượng đài Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải tại Đặc khu Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi).
Những hy sinh ấy đã hun đúc nên tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của mỗi người dân Việt Nam nơi đầu sóng ngọn gió. Mỗi chuyến ra khơi của Hải đội Hoàng Sa không chỉ là một cuộc lao động hay tuần tra, mà là một hành động thực thi chủ quyền mang tính Nhà nước, được tổ chức bài bản, có chỉ dụ, sắc phong và ghi chép rõ ràng trong chính sử. Điểm đặc biệt quan trọng của Hải đội Hoàng Sa là tính liên tục và có tổ chức trong suốt nhiều thế kỷ.
Từ thời chúa Nguyễn, sang triều Nguyễn, các hoạt động này không những không bị gián đoạn mà còn được tăng cường, củng cố. Dưới thời vua Gia Long và đặc biệt là vua Minh Mạng, triều đình đã cho lập bản đồ, đo đạc chi tiết Hoàng Sa, dựng miếu, trồng cây, cắm mốc chủ quyền, đưa các hoạt động quản lý biển đảo vào khuôn khổ pháp lý chặt chẽ. Nhiều chỉ dụ, châu bản triều Nguyễn hiện còn lưu giữ đã trở thành chứng cứ lịch sử, khẳng định chủ quyền không thể tranh cãi của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
Ngày nay, tinh thần Hoàng Sa vẫn đang được tiếp nối và phát huy mạnh mẽ. Các lực lượng Hải quân nhân dân Việt Nam, Cảnh sát biển, Kiểm ngư cùng ngư dân cả nước vẫn ngày đêm bám biển, giữ vững chủ quyền, bảo vệ bình yên cho Tổ quốc. Dẫu thời gian có trôi qua, hình thức bảo vệ chủ quyền có thay đổi, nhưng tinh thần kiên cường, ý chí độc lập và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam vẫn luôn vẹn nguyên.
Nguồn:baohungyen.vn