Hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa là mục tiêu chiến lược mà các nước xã hội chủ nghĩa đang theo đuổi nhằm xây dựng một xã hội phát triển, giàu mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh trên cơ sở những giá trị của chủ nghĩa xã hội. Đối với Việt Nam, quá trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa không chỉ diễn ra trong lĩnh vực kinh tế mà còn được triển khai đồng bộ trên các lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội và quản trị quốc gia. Trong đó, đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là cấp chính quyền gần dân nhất, trực tiếp tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Những năm gần đây, Việt Nam đang tiến hành mạnh mẽ việc sắp xếp đơn vị hành chính, xây dựng chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và phát triển chính quyền số. Những đổi mới đó đặt ra yêu cầu hình thành một mô hình phường, xã mới phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số. Từ góc độ đó, khái niệm “phường, xã xã hội chủ nghĩa” không chỉ là sự kế thừa tên gọi truyền thống của đơn vị hành chính cơ sở mà còn phản ánh một nội hàm phát triển mới gắn với tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu trước đây về chính quyền cơ sở và quản trị địa phương, bài viết không chỉ phân tích yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của phường, xã trong bối cảnh hiện nay mà còn đề xuất cách tiếp cận “phường, xã xã hội chủ nghĩa” như một phạm trù lý luận phản ánh hình thái tổ chức xã hội cơ sở trong tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Từ đó, bài viết bước đầu xây dựng nội hàm, các đặc trưng cơ bản và làm rõ ý nghĩa lý luận, thực tiễn của mô hình này đối với quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền quản trị quốc gia hiện đại.

NỘI DUNG

1. Cơ sở lý luận của việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa

Việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay không chỉ xuất phát từ yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước hay thích ứng với quá trình chuyển đổi số mà còn có cơ sở lý luận sâu xa từ chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và quản trị phát triển hiện đại. Những tư tưởng đó tạo thành nền tảng lý luận cho việc xây dựng mô hình quản trị cơ sở lấy Nhân dân làm trung tâm, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong đời sống xã hội.

Trong quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen, chủ nghĩa xã hội không chỉ là sự thay đổi về chế độ sở hữu hay phương thức tổ chức kinh tế mà còn là quá trình xây dựng một hình thức tổ chức xã hội mới dựa trên sự tham gia tự giác của Nhân dân vào quản lý các công việc chung của cộng đồng. Khi phân tích kinh nghiệm của Công xã Paris năm 1871, C.Mác cho rằng đây là hình thức chính trị đầu tiên mà trong đó đông đảo Nhân dân lao động trực tiếp tham gia quản lý xã hội, từng bước khắc phục sự tha hóa của quyền lực nhà nước và mở rộng dân chủ cho quần chúng (1). Từ góc độ đó, dân chủ và tự quản cộng đồng không chỉ là phương thức tổ chức quyền lực mà còn là một đặc trưng bản chất của xã hội mới. Những tư tưởng này cung cấp cơ sở lý luận quan trọng cho việc xây dựng các thiết chế quản trị ở cơ sở theo hướng phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình phát triển.

Kế thừa và phát triển tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đặc biệt nhấn mạnh vai trò của chính quyền cơ sở trong xây dựng nhà nước kiểu mới. Theo V.I.Lênin, mục tiêu của nhà nước xã hội chủ nghĩa không chỉ là quản lý xã hội mà còn phải tạo điều kiện để đông đảo Nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước và quản lý xã hội. Trong những năm đầu xây dựng chính quyền Xô viết, V.I.Lênin nhiều lần khẳng định yêu cầu đưa quyền lực đến gần Nhân dân, phát huy tính chủ động và sáng tạo của các cộng đồng địa phương, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước (2). Những quan điểm đó cho thấy xây dựng chính quyền cơ sở vững mạnh, dân chủ và hiệu quả là một yêu cầu có tính nguyên tắc của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Ở Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về chính quyền cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo Hồ Chí Minh, sức mạnh của chế độ bắt nguồn từ sự gắn bó giữa chính quyền với Nhân dân; mọi hoạt động của bộ máy nhà nước đều phải hướng tới phục vụ Nhân dân và dựa vào Nhân dân. Người đồng thời nhấn mạnh vai trò của dân chủ, của việc phát huy sáng kiến và trách nhiệm của quần chúng trong quản lý xã hội. Những tư tưởng đó tiếp tục là cơ sở phương pháp luận quan trọng cho việc xây dựng mô hình chính quyền cơ sở trong điều kiện mới.

Trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam không ngừng bổ sung và phát triển nhận thức về dân chủ xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và quản trị phát triển hiện đại. Đại hội XIII khẳng định yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của Nhân dân (3). Đại hội XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, chính quyền địa phương hiện đại; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; phát triển chính quyền số, xã hội số và quản trị dựa trên dữ liệu (4). Những quan điểm đó phản ánh bước phát triển mới trong nhận thức của Đảng về tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước trong điều kiện chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Từ những cơ sở lý luận nêu trên có thể thấy rằng, việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa không chỉ là yêu cầu của cải cách hành chính hay đổi mới tổ chức chính quyền địa phương mà còn là một bước phát triển trong quá trình hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội ở cấp cơ sở. Nếu trong các giai đoạn trước, xã và phường chủ yếu được nhìn nhận như những đơn vị hành chính thực hiện chức năng quản lý nhà nước thì trong điều kiện hiện nay, chúng cần được tổ chức như những cộng đồng hành chính - xã hội hiện đại, nơi kết hợp hài hòa giữa dân chủ xã hội chủ nghĩa, pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quản trị số và phát triển con người.

Từ góc độ đó, có thể quan niệm phường, xã xã hội chủ nghĩa là hình thái tổ chức xã hội cơ sở của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong điều kiện chuyển đổi số và hiện đại hóa quản trị quốc gia. Đó là không gian trực tiếp hiện thực hóa quyền làm chủ của Nhân dân; bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền; phát huy sức mạnh cộng đồng; thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Đây chính là nền tảng xã hội trực tiếp của quá trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa và là nơi kiểm nghiệm sinh động nhất hiệu quả của đường lối phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Từ cách tiếp cận đó, bài viết cho rằng hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa không chỉ là quá trình hiện đại hóa nền kinh tế hay hệ thống quản trị quốc gia mà còn là quá trình hiện đại hóa các cộng đồng cơ sở. Chính tại phường, xã, những giá trị của chủ nghĩa xã hội được chuyển hóa thành chất lượng quản trị, chất lượng dịch vụ công và chất lượng cuộc sống của người dân. Theo nghĩa đó, phường, xã xã hội chủ nghĩa không chỉ là một đơn vị hành chính mà còn là hình thái tổ chức xã hội cơ sở phản ánh trình độ hiện thực hóa các mục tiêu của hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đây cũng là đóng góp lý luận mà bài viết đề xuất nhằm bổ sung cách tiếp cận đối với nghiên cứu về chính quyền cơ sở và quản trị phát triển trong giai đoạn hiện nay.

2. Từ phường, xã truyền thống đến yêu cầu xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa

Trong lịch sử Việt Nam, làng, xã không chỉ là đơn vị cư trú mà còn là không gian văn hóa - xã hội cơ bản của cộng đồng dân tộc. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, làng xã đã trở thành nơi lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống, hình thành ý thức cộng đồng, tinh thần cố kết xã hội và các chuẩn mực đạo đức đặc trưng của người Việt Nam. Chính từ môi trường làng xã mà nhiều giá trị bền vững của dân tộc như tinh thần yêu nước, ý thức cộng đồng, truyền thống tương thân tương ái và ý chí tự quản được hình thành và phát triển (5). Những giá trị đó đã tạo nên nền tảng xã hội quan trọng cho sự ổn định và phát triển của đất nước, đồng thời trở thành nguồn lực văn hóa đặc biệt trong quá trình xây dựng xã hội mới.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cùng với sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hệ thống chính quyền cơ sở được xây dựng trên nền tảng các đơn vị hành chính xã và sau này là phường ở khu vực đô thị. Khác với mô hình quản lý truyền thống, chính quyền cơ sở trong chế độ mới được tổ chức theo nguyên tắc quyền lực thuộc về Nhân dân, trở thành cầu nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: “Cấp xã là cấp gần dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm được việc thì mọi việc đều xong xuôi” (6). Quan điểm đó không chỉ khẳng định vị trí đặc biệt quan trọng của cấp cơ sở trong hệ thống chính trị mà còn đặt nền móng cho tư duy xây dựng chính quyền gần dân, dựa vào dân và phục vụ Nhân dân.

Trong thời kỳ đổi mới, cùng với quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, vai trò của chính quyền cơ sở ngày càng được mở rộng. Không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước, chính quyền cấp xã, phường còn trực tiếp tham gia tổ chức phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an sinh xã hội, xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn an ninh trật tự và thực hiện dân chủ ở cơ sở. Nghị quyết số 26-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và đặc biệt là các Văn kiện Đại hội XIII, XIV của Đảng đều khẳng định yêu cầu phát huy vai trò của cơ sở trong quản trị phát triển và xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh từ cơ sở (7). Điều đó cho thấy cấp cơ sở ngày càng trở thành một chủ thể quan trọng của quá trình phát triển chứ không chỉ là cấp thực thi các quyết định hành chính từ cấp trên.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn phát triển mới, đất nước đang đứng trước những yêu cầu mới của hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển chính quyền số, kinh tế số, xã hội số và đổi mới mô hình quản trị quốc gia đòi hỏi phải nâng cao chất lượng tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở. Đồng thời, việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và sắp xếp đơn vị hành chính đang làm thay đổi sâu sắc vị trí, vai trò và phương thức hoạt động của cấp xã, phường. Trong bối cảnh đó, phường, xã không chỉ là đơn vị hành chính cơ sở mà còn phải trở thành trung tâm tổ chức đời sống xã hội, hạt nhân của quản trị cộng đồng và nền tảng trực tiếp của tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Xét tiến trình phát triển, sự vận động của phường, xã ở Việt Nam phản ánh sự chuyển biến từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị phát triển hiện đại. Nếu trước đây chức năng chủ yếu của chính quyền cơ sở là thực thi quyền lực nhà nước và quản lý hành chính thì hiện nay, chính quyền cơ sở đồng thời phải thực hiện các chức năng quản trị phát triển, cung cấp dịch vụ công, phát huy sự tham gia của cộng đồng và thúc đẩy chuyển đổi số. Sự chuyển biến về chức năng, phương thức hoạt động và yêu cầu phát triển đó đặt ra đòi hỏi khách quan phải xây dựng mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền quản trị quốc gia hiện đại.

Sự chuyển biến đó phản ánh quá trình chuyển từ mô hình cộng đồng truyền thống sang mô hình cộng đồng hành chính - xã hội hiện đại. Nếu làng xã truyền thống chủ yếu dựa trên quan hệ huyết thống, phong tục, tập quán và cơ chế tự quản cộng đồng thì phường, xã trong giai đoạn hiện nay phải được vận hành trên cơ sở pháp quyền, dân chủ, công nghệ số và quản trị hiện đại. Đây không phải là sự phủ định các giá trị truyền thống mà là quá trình kế thừa và phát triển những giá trị tích cực của cộng đồng làng xã trong những điều kiện lịch sử mới.

Từ góc độ đó, khái niệm “phường, xã xã hội chủ nghĩa” không đơn thuần là một cách gọi mới đối với đơn vị hành chính cơ sở mà phản ánh một bước phát triển mới trong tổ chức xã hội ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Sự hình thành mô hình này không chỉ là sự điều chỉnh về tổ chức hành chính, mà trước hết là sự chuyển đổi về chất của mô hình tổ chức và quản trị xã hội ở cấp cơ sở trong bối cảnh hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa. Đó là sự chuyển đổi từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển; từ phương thức điều hành chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị dựa trên pháp quyền, công nghệ số và sự tham gia của Nhân dân; từ vai trò thực thi chính sách sang vai trò kiến tạo phát triển và phục vụ người dân. Trên cơ sở đó, phường, xã xã hội chủ nghĩa được định hình như một mô hình cộng đồng hành chính – xã hội tinh gọn, hiện đại, hoạt động hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả; lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản trị và hướng tới các giá trị dân chủ, công bằng, văn minh, phát triển bền vững. Đây chính là sự cụ thể hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong đời sống cộng đồng, đồng thời là biểu hiện sinh động của tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa mang đặc trưng Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

3. Những đặc trưng cơ bản của phường, xã xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới

Nếu hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa hướng tới xây dựng một xã hội phát triển, dân chủ, công bằng, văn minh và hạnh phúc thì phường, xã xã hội chủ nghĩa chính là nơi trực tiếp hiện thực hóa những giá trị đó trong đời sống hằng ngày của người dân. Với tư cách là hình thái tổ chức xã hội cơ sở của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện chuyển đổi số và hiện đại hóa quản trị quốc gia, mô hình này mang những đặc trưng cơ bản phản ánh cả bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa lẫn yêu cầu của thời đại phát triển mới. Những đặc trưng dưới đây không chỉ phản ánh nội hàm của mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa mà còn là những tiêu chí cơ bản để đánh giá mức độ hiện thực hóa các mục tiêu của hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở cấp cơ sở.

Trước hết, đây là mô hình tổ chức xã hội dựa trên nền tảng dân chủ xã hội chủ nghĩa. Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”(8). Vì vậy, mọi hoạt động của chính quyền cơ sở phải xuất phát từ lợi ích của Nhân dân, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình quản lý, giám sát các hoạt động công quyền cũng như các vấn đề liên quan trực tiếp đến cộng đồng. Mức độ phát huy quyền làm chủ của Nhân dân vì thế trở thành một trong những tiêu chí quan trọng phản ánh chất lượng hoạt động của chính quyền cơ sở.

Gắn liền với dân chủ là yêu cầu xây dựng nền pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở cấp cơ sở. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mọi hoạt động quản lý đều phải được thực hiện trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, đồng thời bảo đảm tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trước Nhân dân. Không gian xã hội ở cơ sở không chỉ là nơi thực thi pháp luật mà còn là môi trường trực tiếp hình thành văn hóa pháp lý, ý thức công dân và tinh thần thượng tôn pháp luật. Đây là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin xã hội và bảo đảm sự phát triển ổn định, bền vững của cộng đồng.

Một đặc trưng nổi bật của phường, xã trong kỷ nguyên mới là sự chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị số. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc phương thức quản lý xã hội và cung cấp dịch vụ công. Đại hội XIV xác định phát triển chính quyền số, xã hội số và quản trị dựa trên dữ liệu là một định hướng quan trọng của quá trình hiện đại hóa đất nước (9). Điều đó đòi hỏi cấp cơ sở phải từng bước vận hành trên nền tảng dữ liệu số, ứng dụng công nghệ thông tin và các hệ thống quản trị thông minh nhằm nâng cao hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp. Chính quyền gần dân không chỉ là chính quyền hiện diện về mặt địa lý mà còn phải là chính quyền có khả năng phục vụ người dân mọi lúc, mọi nơi thông qua môi trường số.

Trong bối cảnh hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, phường, xã xã hội chủ nghĩa còn phải có năng lực thích ứng và quản trị hiệu quả các rủi ro phát triển. Những thách thức như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, dịch bệnh, an ninh phi truyền thống và các tác động của chuyển đổi số đòi hỏi chính quyền cơ sở không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn phải có khả năng dự báo, phòng ngừa, ứng phó và nâng cao sức chống chịu của cộng đồng. Năng lực thích ứng và quản trị rủi ro vì vậy trở thành một tiêu chí quan trọng phản ánh chất lượng quản trị của phường, xã trong giai đoạn phát triển mới.

Cùng với yêu cầu hiện đại hóa quản trị là yêu cầu bảo đảm phát triển bao trùm và công bằng xã hội. Mục tiêu của chủ nghĩa xã hội không chỉ dừng lại ở tăng trưởng kinh tế mà còn hướng tới việc tạo cơ hội phát triển cho mọi thành viên trong xã hội. Vì vậy, cộng đồng cơ sở phải trở thành không gian mà mọi người dân đều được tiếp cận bình đẳng với giáo dục, y tế, an sinh xã hội, hạ tầng số và các dịch vụ công thiết yếu. Chất lượng phát triển của một địa phương không thể chỉ được đánh giá bằng các chỉ tiêu kinh tế mà còn phải được phản ánh ở mức độ cải thiện đời sống và khả năng thụ hưởng thành quả phát triển của người dân.

Bên cạnh chức năng quản lý và phát triển, phường, xã xã hội chủ nghĩa còn là môi trường trực tiếp xây dựng văn hóa và phát triển con người. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu cuối cùng của chế độ mới là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân. Người từng khẳng định: “Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân”(10). Trong điều kiện hiện nay, chính quyền cơ sở không chỉ thực hiện chức năng hành chính mà còn có trách nhiệm xây dựng đời sống văn hóa, bảo tồn bản sắc địa phương, củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng và phát triển con người toàn diện. Đây cũng là nơi trực tiếp hiện thực hóa quan điểm của Đảng về xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới (11).

Xét một cách tổng thể, những đặc trưng nêu trên tạo thành diện mạo của phường, xã xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới. Đó là mô hình cộng đồng hành chính - xã hội được tổ chức trên nền tảng dân chủ xã hội chủ nghĩa, pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quản trị số, phát triển bao trùm và phát triển con người. Nếu hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa là mục tiêu chiến lược của Việt Nam thì đây chính là nền tảng xã hội trực tiếp và là nơi phản ánh rõ nhất hiệu quả của tiến trình hiện đại hóa đó trong đời sống thực tiễn.

Trên cơ sở phân tích các phương diện nêu trên, bài viết đề xuất khung phân tích về phường, xã xã hội chủ nghĩa gồm năm đặc trưng cơ bản: (i) dân chủ xã hội chủ nghĩa; (ii) Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở cơ sở; (iii) quản trị số và chính quyền số; (iv) phát triển bao trùm và công bằng xã hội; (v) phát triển văn hóa và con người. Khung phân tích này không chỉ góp phần làm rõ nội hàm của mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa trong điều kiện hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam mà còn cung cấp một cách tiếp cận lý luận đối với nghiên cứu về đổi mới chính quyền cơ sở từ góc độ quản trị phát triển. Đồng thời, đây cũng có thể là cơ sở tham khảo cho việc hoạch định chính sách và tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

4. Ý nghĩa của việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa đối với tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam không chỉ là quá trình phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện thể chế hay hiện đại hóa nền quản trị quốc gia mà còn là quá trình xây dựng các cộng đồng xã hội hiện đại trên nền tảng các giá trị của chủ nghĩa xã hội. Những nhiệm vụ đó không chỉ được triển khai ở tầm quốc gia mà còn được hiện thực hóa trong từng cộng đồng dân cư và từng đơn vị hành chính cơ sở. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi cải cách chính quyền cơ sở, trở thành một nội dung quan trọng của tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hoàn thiện nền quản trị quốc gia hiện đại ở Việt Nam.

Trước hết, phường, xã xã hội chủ nghĩa là môi trường trực tiếp để hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong đời sống xã hội. Những mục tiêu như dân chủ, công bằng, văn minh và hạnh phúc chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thể hiện trong điều kiện sống cụ thể của người dân. Quyền làm chủ của Nhân dân, khả năng tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu, mức độ bảo đảm an sinh xã hội, chất lượng môi trường văn hóa và chất lượng cuộc sống đều được phản ánh rõ nét ở cấp cơ sở. Vì vậy, phường, xã không chỉ là nơi tổ chức thực hiện chủ trương, chính sách mà còn là thước đo sinh động về mức độ hiện thực hóa các mục tiêu của hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa.

Việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa đồng thời góp phần củng cố nền tảng xã hội của chế độ. Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa không chỉ phụ thuộc vào các thiết chế chính trị ở cấp vĩ mô mà còn gắn với khả năng xây dựng các cộng đồng xã hội ổn định, đoàn kết và phát triển. Với tư cách là hình thái tổ chức xã hội cơ sở của thời kỳ quá độ, phường, xã xã hội chủ nghĩa tạo ra môi trường để thực hành dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội, phát huy sức mạnh cộng đồng và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ.

Một ý nghĩa quan trọng khác là góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Trong hệ thống chính trị Việt Nam, chính quyền cơ sở là cấp trực tiếp tiếp xúc với Nhân dân và trực tiếp tổ chức thực hiện các chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Hiệu quả hoạt động của cấp cơ sở vì vậy tác động trực tiếp đến chất lượng quản trị quốc gia và hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Một chính quyền cơ sở hoạt động công khai, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và phục vụ Nhân dân sẽ tạo nền tảng quan trọng để củng cố niềm tin xã hội và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Ở tầm khái quát hơn, việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa còn góp phần hoàn thiện mô hình quản trị phát triển ở Việt Nam. Nếu trước đây quản lý nhà nước chủ yếu được nhìn nhận từ góc độ tổ chức bộ máy và thực thi quyền lực thì trong điều kiện hiện nay, quản trị phát triển đòi hỏi sự kết hợp giữa quản lý nhà nước, sự tham gia của xã hội và ứng dụng mạnh mẽ khoa học, công nghệ, chuyển đổi số. Chính quyền cơ sở vì vậy không chỉ là cấp thực thi chính sách mà còn trở thành chủ thể kiến tạo môi trường phát triển, huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng quản trị cộng đồng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa còn mang ý nghĩa như nền tảng trực tiếp của quá trình hiện đại hóa quản trị quốc gia. Chính quyền số, xã hội số và quản trị dựa trên dữ liệu không thể chỉ được triển khai ở các cơ quan trung ương mà phải được hiện thực hóa từ cấp cơ sở. Khi mỗi phường, xã trở thành một đơn vị quản trị hiện đại, vận hành trên nền tảng công nghệ số, cung cấp dịch vụ công nhanh chóng, minh bạch và thuận tiện thì toàn bộ hệ thống quản trị quốc gia cũng được nâng lên một trình độ phát triển mới.

Một ý nghĩa sâu xa khác là tạo điều kiện phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Trong bầu trời không gì quý bằng Nhân dân. Trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của Nhân dân” (12). Việc mở rộng dân chủ ở cơ sở, tạo điều kiện để người dân tham gia quản lý xã hội, giám sát hoạt động công quyền và đóng góp vào quá trình phát triển địa phương sẽ góp phần khơi dậy trách nhiệm công dân, tinh thần sáng tạo và khát vọng cống hiến của mỗi người dân. Đây cũng là nguồn lực nội sinh quan trọng nhất bảo đảm sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Không chỉ mang ý nghĩa về chính trị và quản trị, phường, xã xã hội chủ nghĩa còn là môi trường trực tiếp xây dựng con người và văn hóa xã hội chủ nghĩa. Những giá trị như đoàn kết, nghĩa tình, trách nhiệm xã hội, ý thức cộng đồng, tôn trọng pháp luật và khát vọng phát triển không thể hình thành chỉ bằng giáo dục hay tuyên truyền mà phải được nuôi dưỡng trong đời sống xã hội hằng ngày. Chính quyền cơ sở, các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư là những chủ thể trực tiếp tạo dựng môi trường đó.

Nhìn một cách tổng quát, việc xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa phản ánh một đặc trưng của con đường hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, đó là hiện đại hóa không chỉ diễn ra ở cấp quốc gia mà còn được hiện thực hóa trong từng cộng đồng dân cư. Chính tại cấp cơ sở, các giá trị của chủ nghĩa xã hội được chuyển hóa thành chất lượng quản trị, chất lượng dịch vụ công, mức độ tham gia của người dân và chất lượng cuộc sống. Vì vậy, phường, xã xã hội chủ nghĩa vừa là nền tảng xã hội trực tiếp của quá trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa, vừa là thước đo phản ánh hiệu quả của đường lối phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Có thể khẳng định rằng, xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa không chỉ là yêu cầu của cải cách hành chính hay đổi mới chính quyền địa phương mà còn là một yêu cầu khách quan của tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đây là quá trình từng bước hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong đời sống cộng đồng, đồng thời tạo dựng nền tảng xã hội vững chắc cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nền quản trị quốc gia hiện đại và mục tiêu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc vào giữa thế kỷ XXI. Theo nghĩa đó, chất lượng của hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa cuối cùng phải được kiểm nghiệm không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay quy mô phát triển quốc gia mà còn bằng chất lượng quản trị và chất lượng cuộc sống của người dân tại từng phường, xã.

KẾT LUẬN

Trong tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa không đơn thuần là đổi mới tổ chức hành chính hay phương thức quản lý ở cấp cơ sở mà phản ánh một bước phát triển mới trong nhận thức và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đây là quá trình cụ thể hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội vào đời sống xã hội, đưa những mục tiêu về dân chủ, công bằng, văn minh, phát triển vì con người và phục vụ Nhân dân trở thành hiện thực trong từng cộng đồng dân cư.

Từ góc độ lý luận, bài viết tiếp cận phường, xã xã hội chủ nghĩa như một phạm trù phản ánh hình thái tổ chức xã hội cơ sở trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Mô hình này là sự kết hợp giữa những giá trị truyền thống của cộng đồng Việt Nam với yêu cầu của quản trị hiện đại trong thời đại số; giữa dân chủ xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quản trị số, phát triển bao trùm và phát triển con người. Đây cũng là biểu hiện sinh động của quá trình hiện thực hóa nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở cấp cơ sở.

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, chất lượng của chế độ không chỉ được phản ánh ở những thành tựu phát triển kinh tế hay các mục tiêu chiến lược ở tầm quốc gia mà còn được thể hiện trực tiếp trong chất lượng quản trị và chất lượng cuộc sống của người dân tại các cộng đồng cơ sở. Vì vậy, xây dựng phường, xã xã hội chủ nghĩa chính là xây dựng nền tảng xã hội trực tiếp cho công cuộc hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và phát huy sức mạnh nội sinh của đất nước.

Đối với Việt Nam, đây là một hướng đi có ý nghĩa chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đất nước phát triển nhanh, bền vững, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh và hạnh phúc vào giữa thế kỷ XXI. Đồng thời, cách tiếp cận về phường, xã xã hội chủ nghĩa cũng có thể cung cấp thêm những gợi mở lý luận và thực tiễn cho quá trình đổi mới quản trị cơ sở, hoàn thiện chính quyền địa phương và hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.