Từ đường Thượng thư, Đô ngự sử, Tiến sĩ Lại Mẫn tại phường Thái Bình.

Theo tài liệu Lý lịch di tích lịch sử - văn hóa Từ đường và lăng mộ Thượng thư, Đô ngự sử, Tiến sĩ Lại Mẫn do Ban quản lý di tích tỉnh biên soạn: Tiến sĩ Lại Mẫn (tên húy là Nột, tên tự là Mẫn) sinh năm 1530, quê gốc ở huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Năm 1547, ông cùng mẹ di cư ra Tổng Ô Mễ, đất Tân Phong xưa, nay thuộc phường Thái Bình sinh sống. Mồ côi cha từ nhỏ, gia cảnh gieo neo nên ban ngày Lại Mẫn phải đi làm thuê kiếm sống, tối đến mới chong đèn tự học. Tương truyền, một lần trên đường đi làm về, Lại Mẫn gặp quan huyện đang kinh lý qua làng. Thấy cậu bé cầm sách, quan huyện ra vế đối: “Gạo trắng không giã thành Ô Mễ”. Lại Mẫn nhanh trí ứng khẩu: “Đồng đen chẳng luyện vẫn hoàng kim”. Nhận thấy cậu bé thông minh, lanh lẹ, có tố chất của người có tài, quan huyện nhận Lại Mẫn làm con nuôi, đưa về chốn công môn cho ăn học.

Năm 1565, Lại Mẫn lên kinh đô dự thi và đỗ Tam giáp Tiến sĩ khoa Ất Sửu dưới thời nhà Mạc. Bước vào chốn quan trường, ông được triều đình trọng dụng, trải qua các chức vụ Tri phủ Phụng Thiên, kiêm Bí thư các học sĩ, rồi thăng tới hàm Thượng thư, kiêm Đô ngự sử. Trong thời gian làm quan, Lại Mẫn từng được cử đi sứ sang nhà Minh (Trung Quốc). Trước những thử thách đối đáp gay go nơi xứ người, ông ứng đối trôi chảy, điềm tĩnh. Theo tư liệu lưu truyền, vua Minh đã phong ông là “Tiến sĩ Minh triều”. Ông cũng là một trong số ít sứ thần nước ta thời bấy giờ được tôn vinh “Lưỡng quốc đại khoa”.

Xuất thân từ miền quê nghèo nên khi ở chốn quan trường, Lại Mẫn vẫn luôn quan tâm đến đời sống nhân dân. Ông được ghi nhận là vị quan liêm khiết, tận tụy và trung thành, nhiều lần dâng sớ, biểu tấu lên triều đình đề xuất cải cách chính sự để giúp dân. Khi cáo quan về hưu, ông trở về quê nhà Ô Mễ mở lớp dạy học, truyền thụ kiến thức cho con cháu trong làng. Sau khi qua đời, ông được an táng tại cánh đồng Ô Mễ. Ngôi mộ của ông từ lâu được người dân địa phương gọi là “mộ quan Nghè”.

Những dấu tích gắn với cuộc đời và sự nghiệp của bậc Tam giáp Tiến sĩ thời Mạc hiện được lưu giữ tại Từ đường và Lăng mộ Thượng thư, Đô ngự sử, Tiến sĩ Lại Mẫn - di tích được xếp hạng cấp tỉnh năm 2012. Tại khu lăng mộ hiện còn tấm bia đá khắc chữ Hán “Ô Mễ Tiến sĩ Lại tiên sinh mộ” và cột đá “Chu viên cấm địa” - những dấu tích có giá trị trong việc nhận diện, nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp của Tiến sĩ Lại Mẫn cũng như lịch sử dòng họ và vùng đất Ô Mễ.

Qua thời gian, di tích đã xuất hiện những dấu hiệu xuống cấp, một số hạng mục không còn giữ được nguyên trạng. Ông Lại Văn Quân, hậu duệ đời thứ 24, Trưởng họ Lại cho biết, dòng họ mong muốn di tích được các cấp, ngành quan tâm tu bổ, tôn tạo, qua đó gìn giữ những dấu tích gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Tam giáp Tiến sĩ Lại Mẫn. Đây cũng là nơi con cháu dòng họ Lại trở về thờ phụng, tưởng nhớ các thế hệ tiền nhân và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Hằng năm, dòng họ tổ chức lễ tế vào hai tiết: ngày giỗ Tam giáp Tiến sĩ Lại Mẫn (25/2 âm lịch) và ngày Thường Tân (15/9 âm lịch). Vào những dịp này, con cháu dù ở gần hay xa đều trở về Từ đường và lăng mộ, dâng hương, bái yết tổ tiên. Cứ 5 năm một lần, dòng họ tổ chức lễ hội, rước chân nhang từ lăng mộ về Từ đường, thực hiện các nghi lễ cầu quốc thái dân an, dòng họ hưng thịnh.

Lăng mộ Tiến sĩ Lại Mẫn, được người dân địa phương gọi là “mộ quan Nghè”.

Nối tiếp tinh thần hiếu học của bậc tiền nhân, hơn 10 năm qua, dòng họ Lại đã duy trì hiệu quả Quỹ Khuyến học. Ông Lại Thanh Khoa, Ban quản lý khuyến học dòng họ cho biết, vào ngày rằm tháng 9 hằng năm, dòng họ tổ chức khen thưởng cho các cháu có thành tích học tập xuất sắc. Sau lễ khen thưởng, các cháu được thụ hưởng bữa cơm ấm cúng cùng các bậc cao niên trong họ, qua đó góp phần giáo dục truyền thống, khơi dậy tinh thần học tập và ý thức vươn lên của thế hệ trẻ.

Không chỉ được lưu giữ tại từ đường và lăng mộ, hình ảnh Tiến sĩ Lại Mẫn còn hiện diện trong không gian tín ngưỡng cộng đồng tại đình Ô Mễ, nay thuộc tổ dân phố 21 Tân Phong. Ngôi đình có từ thời Lê, ngoài thờ vọng Đức Thánh Chử Đồng Tử cùng Nhị vị phu nhân, nhân dân địa phương còn đưa Tiến sĩ Lại Mẫn vào hàng ngũ hậu thần để phối thờ, ghi nhớ công đức người con ưu tú của quê hương. Ông Bùi Trung Hiếu, Trưởng phòng Văn hoá – Xã hội phường Thái Bình cho biết: Hằng năm, ngoài các tiết lệ, lễ hội chính đình Ô Mễ diễn ra vào trung tuần tháng 8 âm lịch được tổ chức quy mô, thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Đây là sinh hoạt văn hóa tinh thần lành mạnh, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và tạo động lực thi đua xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.

Con cháu dòng họ Lại dâng hương tại bàn thờ Tiến sĩ Lại Mẫn ở đình Ô Mễ.

Từ cậu bé nghèo hiếu học trở thành Tam giáp Tiến sĩ, giữ chức Thượng thư, Đô ngự sử dưới triều Mạc, Tiến sĩ Lại Mẫn để lại dấu ấn trong lịch sử vùng đất Ô Mễ. Hơn 400 năm sau, lăng mộ, từ đường, đình làng cùng các nghi lễ và hoạt động khuyến học được duy trì đang tiếp tục lưu giữ ký ức về vị đại khoa, đồng thời góp phần trao truyền những giá trị truyền thống cho các thế hệ hôm nay.

Nguồn:baohungyen.vn