Lễ rước Đức Thánh tại Lễ hội chùa Keo. Ảnh tư liệu 

Trong kho tàng di sản ấy, Di tích quốc gia đặc biệt chùa Keo, xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên có vị trí tiêu biểu. Không chỉ là công trình kiến trúc Phật giáo cổ có giá trị đặc sắc, chùa Keo còn là không gian văn hóa, tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng, nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, nghệ thuật và truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Chùa Keo có tên chữ là Thần Quang tự, còn được gọi là Nghiêm Quang tự, thờ Phật và Thiền sư Dương Không Lộ. Theo sử liệu, năm 1061, Thiền sư Dương Không Lộ dựng chùa Nghiêm Quang. Sau trận lũ lớn năm 1611 khiến ngôi chùa cũ bị cuốn trôi, cộng đồng dân cư làng Keo ở hai bờ sông Hồng đã cùng chung sức vận động, xây dựng lại chùa. Công trình chùa Keo hiện nay được hoàn thành vào tháng 11/1632, dưới thời Lê - Trịnh, thể hiện sự đóng góp, đồng lòng của nhiều thế hệ người dân và những người có công đức.

Trải qua thời gian, chùa Keo vẫn lưu giữ những giá trị kiến trúc đặc sắc của thế kỷ XVII, nổi bật với kết cấu gỗ và nghệ thuật chạm khắc tinh xảo. Gác chuông ba tầng là một trong những công trình tiêu biểu, được xác lập kỷ lục Việt Nam về gác chuông bằng gỗ cao nhất Việt Nam năm 2007. Di tích lưu giữ bảo vật quốc gia Hương án chùa Keo, tác phẩm có giá trị về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật chế tác. Năm 1962, chùa Keo được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia; năm 2012, di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Lễ hội chùa Keo được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017. Những danh hiệu này không chỉ khẳng định giá trị nổi bật của di tích và lễ hội mà còn đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát huy di sản.

Lễ hội chùa Keo được duy trì theo lệ “Xuân Thu nhị kỳ”, trong đó lễ hội mùa thu là lễ hội chính, gắn với việc tưởng niệm, tri ân Đức Phật và Đức Thánh tổ Dương Không Lộ. Thông qua các nghi lễ và hoạt động văn hóa truyền thống, người dân có dịp thể hiện lòng thành kính đối với tiền nhân, bồi đắp đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, đồng thời gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc riêng của di tích. Nếu di tích lưu giữ những dấu ấn lịch sử, nghệ thuật qua các công trình kiến trúc, hiện vật thì lễ hội là môi trường để các nghi lễ, phong tục và giá trị văn hóa tiếp tục được thực hành, trao truyền trong đời sống cộng đồng. Bảo tồn giá trị di sản văn hóa chùa Keo vì vậy không thể chỉ dừng ở việc gìn giữ kiến trúc, tu bổ công trình hay bảo vệ hiện vật quý. Điều quan trọng là phải bảo đảm tính toàn vẹn của di tích, tôn trọng giá trị gốc, gìn giữ không gian văn hóa, tín ngưỡng và duy trì sức sống của lễ hội trong cộng đồng.

Công tác nghiên cứu, tu bổ, tôn tạo cần tuân thủ quy định của pháp luật về di sản văn hóa, bảo đảm cơ sở khoa học và sự thận trọng cần thiết đối với một công trình kiến trúc gỗ cổ có giá trị đặc biệt. Việc chủ động phòng ngừa nguy cơ xuống cấp, bảo vệ bảo vật quốc gia, tăng cường phòng cháy, chữa cháy và bảo đảm an toàn cho di tích phải được thực hiện thường xuyên, lâu dài.

Đối với di sản văn hóa phi vật thể, cần chú trọng gìn giữ tính xác thực của nghi lễ, phong tục, phát huy vai trò của người dân, những người thực hành tín ngưỡng, nghệ nhân và người am hiểu di sản. Cộng đồng không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo, lưu giữ và trao truyền di sản. Khi người dân hiểu rõ giá trị di tích, tự hào về truyền thống quê hương và chủ động tham gia bảo vệ di sản, công tác bảo tồn mới có nền tảng vững chắc.

Cùng với đó, việc tổ chức lễ hội cần bảo đảm sự trang nghiêm, an toàn, văn minh, tiết kiệm; hài hòa giữa nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng chính đáng của Nhân dân với yêu cầu bảo vệ di tích, phục vụ khách tham quan. Công tác quản lý các hoạt động dịch vụ, bảo đảm an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, an toàn giao thông và phòng ngừa những biểu hiện thương mại hóa, làm sai lệch giá trị truyền thống cần tiếp tục được quan tâm. Đặc biệt, cần tăng cường giáo dục truyền thống, nuôi dưỡng tình yêu di sản trong thế hệ trẻ bằng những hình thức phù hợp. Mỗi câu chuyện lịch sử được truyền lại chính xác, mỗi giá trị kiến trúc được gìn giữ cẩn trọng, mỗi nghi lễ truyền thống được thực hành đúng bản sắc đều góp phần bồi đắp nhận thức văn hóa, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước.

Lễ khai chỉ là nghi thức mở cửa đền Thánh truyền thống, đánh dấu ngày bắt đầu chính thức của lễ hội chùa Keo. Ảnh tư liệu 

Trong định hướng phát triển hiện nay, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa gìn giữ bản sắc, đáp ứng nhu cầu văn hóa của Nhân dân và tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và chỉ đạo tại Thông báo số 156-TB/VPTW, ngày 26/8/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về công tác bảo tồn, bảo tàng đặt ra yêu cầu gắn bảo tồn với phát huy giá trị, chuyển hóa những giá trị đặc sắc của di sản thành nguồn lực phát triển, đồng thời bảo đảm tính xác thực và bản sắc. Đối với Hưng Yên, chùa Keo là một trong những di sản có nhiều tiềm năng để cụ thể hóa định hướng này.

Trước hết, cần khẩn trương triển khai công tác quy hoạch chùa Keo, trong đó trọng tâm là bảo tồn di sản văn hóa, các giá trị lịch sử, mở rộng không gian phát triển để phát huy giá trị của di tích; nghiên cứu xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, lấy giá trị lịch sử về Đức Thánh tổ Dương Không Lộ, nghệ thuật kiến trúc gỗ và các bảo vật quốc gia làm chất liệu giới thiệu, trải nghiệm. Việc khai thác các giá trị di sản cần dựa trên tư liệu chính xác, có cơ sở khoa học, giúp người dân và du khách hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa của di tích, thay vì chỉ dừng ở hoạt động tham quan, chiêm bái.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong bảo tồn, quản lý, giới thiệu di sản. Việc số hóa tư liệu, hình ảnh, hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý và ứng dụng công nghệ trong hoạt động thuyết minh sẽ góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản, nhất là đối với thế hệ trẻ. Đây cũng là hướng đi cần thiết để nâng cao chất lượng quản lý, quảng bá và giới thiệu những giá trị đặc sắc của chùa Keo tới đông đảo công chúng.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là tăng cường kết nối chùa Keo với các di tích, điểm đến văn hóa trên địa bàn tỉnh và vùng đồng bằng sông Hồng, từng bước hình thành các tuyến du lịch có nội dung phong phú, bổ trợ lẫn nhau. Từ nguồn lực di sản, có thể nghiên cứu phát triển các sản phẩm văn hóa sáng tạo như ấn phẩm giới thiệu di tích, phim tư liệu, nội dung truyền thông số và quà tặng văn hóa, trên cơ sở tôn trọng giá trị lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc của di sản.

Phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch không đồng nghĩa với thương mại hóa di sản. Hiệu quả kinh tế cần được xem xét cùng với hiệu quả văn hóa, xã hội và yêu cầu bảo tồn lâu dài. Mọi hoạt động khai thác đều phải tôn trọng không gian tâm linh, cảnh quan, môi trường và tính xác thực của di tích; không làm biến dạng nghi lễ, không tạo ra những sản phẩm sai lệch về lịch sử, không vì mục tiêu thu hút khách mà làm suy giảm giá trị truyền thống.

Để thực hiện mục tiêu đó, cần tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về di sản văn hóa; hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và địa phương; huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực hợp pháp cho công tác bảo tồn; tăng cường nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực và ứng dụng công nghệ. Đồng thời, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng tham gia phát triển sản phẩm văn hóa, du lịch theo quy định của pháp luật, bảo đảm hài hòa lợi ích và tôn trọng các giá trị truyền thống.

Thực hiện Kế hoạch số 368/KH-UBND, ngày 28/9/2026 của UBND tỉnh và Thông báo số 408-TB/ TU, của Ban Thường vụ Tỉnh ủy, lễ hội chùa Keo mùa thu năm 2026 được tổ chức với quy mô cấp tỉnh trong 6 ngày, từ ngày 19 đến ngày 24/10/2026 (từ ngày 10 đến ngày 15 tháng Chín âm lịch). Việc tổ chức lễ hội ở quy mô cấp tỉnh thể hiện sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản, đồng thời tạo cơ hội giới thiệu những giá trị đặc sắc của chùa Keo và quảng bá hình ảnh vùng đất Hưng Yên giàu truyền thống lịch sử, văn hóa. Đây cũng là dịp để nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cấp, các ngành và cộng đồng trong gìn giữ, trao truyền những giá trị đã được các thế hệ vun đắp.

Lễ hội không chỉ có ý nghĩa trong những ngày diễn ra sự kiện mà còn gợi mở yêu cầu lâu dài về nâng cao chất lượng quản lý di tích, gìn giữ bản sắc lễ hội và phát huy hiệu quả nguồn lực văn hóa. Việc bảo đảm sự trang nghiêm của phần lễ, phát huy giá trị của các hoạt động văn hóa truyền thống và nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân, du khách cần luôn gắn liền với yêu cầu bảo tồn di sản.

Chùa Keo đã vượt qua những biến thiên của thời gian để trở thành một di sản có giá trị đặc biệt trong đời sống văn hóa của Hưng Yên và cả nước. Hành trình gìn giữ ngôi chùa qua nhiều thế hệ cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong bảo vệ di sản và trao truyền những giá trị truyền thống.

Giữ gìn chùa Keo hôm nay chính là gìn giữ ký ức, bản sắc và cội nguồn văn hóa của cộng đồng. Phát huy giá trị chùa Keo cũng là góp phần khơi dậy sức mạnh nội sinh của văn hóa, tạo thêm nguồn lực cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và xây dựng quê hương Hưng Yên giàu bản sắc, văn minh, bền vững.

Nguồn: Baohungyen.vn